Accéder au contenu principal

1 dous – 1 cho : reyapwopriyasyon yon ekspresyon popilè

Apre piblikasyon nan lane 2015 rekèy an franse Poils au vent, Erickson Jeudy (Le vanitéiste) ap siyen yon lòt rekèy men an kreyòl ki rele 1 dous – 1 cho. Yon rekèy ki pale lanmou, peyi, epi ki jwe sou sans ekspresyon 1 dous – 1 cho. Le Temps Littéraire envite n li travay Wilbert Fortuné reyalize sou rekèy la.

Pwezi Erickson ta vle sanble yon libètinaj anba anba pou kache yon lanmou pliryèl. Lanmou pliryèl sila pa dwe konprann tankou yon bezwen papiyonen nan mezi flè (fanm) ki nan lantouraj men se pito yon lanmou ki wè nan tout fanm ideyal fanm powèt la ap viv la. Piske n ap pale de rekèy powèm 1 dous- 1 cho, nou paka redui rekèy la ak yon koze lanmou senpman (menm lè pi fò rekèy la konsakre ak sa) men tou se yon rekèy ki jouke pawòl mizè lavi pote sitou si w ap viv nan Pòtoprens, vil tèt anba ak 2 pye koupe a. Powèt la itilize yon vokabilè ki rich anpil pou l drese pòtre chak sitiyasyon lanmou l pou fanm nan plase l nan 1 dous : li se kòk, bebe gate, li s on senp pasan, li son moun k ap pran jòf, li son aswafe. Epi li kenbe lapawoli nan 1 cho sou sitiyasyon vant kòde, pongongon, pikankwenna lavi k ap defile nan lantouray li. Rekèy la koupe an de, premye pati a 1 dous ki nan yon lanmou byenere kote imaj yo marande pou bay yon lanmou ki pran anpil fòm, epi 1 cho ki tabli yon tablo plen dezilizyon ak dezawa sou konsta lavi k ap met dlo nan je. Rekèy sila ki rele 1 dous – 1 cho a gen yon doub fonksyon : senbolik epi estetik. 1 dous – 1 cho son pretèks pou pale lanmou (ki ranmase lòt koze) ak lavi (ki charye pil chagren).

Tit la
Si nou pa pran yon tan refleksyon sou tit la, li ka jis parèt nou banal, 1 dous – 1 cho nan premye sans li ta vle di yon moun, yon bagay ki pa gen kenbe estabilite l. Se tou yon jwèt (kòd) timoun fè pou bare lannui ak konstwi mounite yo. Men an deyò sa nou konnen de ekspresyon sila deja, tit rekèy la son reyapropriyasyon kote chak pati nan tit la gen chaj senbolik li. 1 dous se chimen kè kontan kote otè ap trase chimen lanmou l nan tout pliryalite l (son pwezi ki charye tout lòt lanmou powèt la pase k make l, ki charye renmen wè li) epi 1 cho ki pwodui yon dividal melankoli kote lavi mete 2 ran dlo nan je powèt la paske li rann li kont Nou se ti pay epi lespwa griye.

1 dous
Premye pati rekèy la louvri ak yon powèm abiyay. Rekèy la itilize asonans, anafò, pèsonifikasyon elatriye pou li kreye mizik ak imaj. Lektè a envite nan pakou powèm nan sou kò k ap apante a, itilizasyon asonans nan premye powèm nan (repetisyon menm vwayèl nan yon gwoup mo) envite lektè a rantre nan rekèy la :
Pwèm nan g on jan l chita sou ou
s on rad ki fèt sou mezi w
li apante tout kwen nan kò w
li akòde tout son nan zo w (Pwèm nan)
Itilizasyon anafò (repetisyon yon mo oubyen gwoup mo souvan nan koumansman yon tèks) nan dezyèm powèm lan kreye mizikalite nan lantouray pwèm nan :
m a repran fòs mwen
m a chante pi rèd
m a tire zepon (Pwèm sa)


Powèt la jwe ak sans mo yo pou li kreye imaj ak bay ritm :
yo fè moun filalang
ak mo
ak lang lan
ak lang yo
[…]
fanm sila yo pa pale kreyòl
yo depale kreyòl

Lanmou powèt la son lanmou ki mande mizik pou :
jou rara mete pye
jou banbòch mete pye
se nan pwent tete w
m a soufle banbou
ak vaksin (Pwent tete w)

Son lanmou ki mande wè, ki toujou vle pati kò a anba je :
Si w kache po vant ou
kisa ki va mèvèy pou mwen
ak pou lemonn
si anba ti vant ou gen tras
kale l byen kale (File m cheri)

Nou rann nou kont son lanmou ki vlegle je powèt la, fè li wè fanm nan tout kote, nan tout fanm, sa ki rann menm enfidelite l se nan lanmou l pou fanm nan.

1 cho
Dezyèm pati rekèy la akeyi 3 powèm sou Pòtoprens, tout se pou di degou powèt la pou vil la :
Pòtoprens
yon awousa
k ap vòlè bout goud
nan kwi pòv
devan katedral (Pòtoprens)

Pòtoprens
yon vil tèt anba
2 pye l koupe (Pòtoprens II)

Pòtoprens
yon kamyon chaje
k ap monte mòn
sou woulib

Atmosfè dezyèm pati rekèy la plonje n nan yon mond tris, chaje ak move pa pou malere paske :
Lavi ap fè lagokache
ak kretyen vivan
ki pa gen ni pye
ni je (Lagokache)

Se toujou yon klima kote lamizè ap mezire soyf kretyen vivan yo :
Lakansyèl se bèl mèvèy
bèl longè
men bò isit
souf nou kout
mizè nou sèl ki ka fè longè l (Lakansyèl)

Piske lamizè kadnase byen viv, sa rann lespwa griye e lespwa griye :
Se ti chimen koripsyon
pou jenn gason ak jenn fanm
repentire ansèy desepsyon sosyal

Andeyò tout kalite zèv la,gen powèm oubyen pati nan powèm ki parèt plis nan langaj komen ke nan travay powetik tankou :
Pòtoprens s on dyòl santi
k ap baye nan figi moun
li tèt anba
nan bouske lavi
Pòtoprens se yon jenn fanm
ki bese mal
tèt anba bouda anlè
devan kadejakè (Pòtoprens II)

Oubyen ekstrè sila :
Womans
Womantik
se yon pè mo marasa nan lestomak ou
ou se yon woman tou louvri
ou se yon woman san peripesi ni denouman
eta inisyal ou ak eta final ou se menm
senkant kòb ak degouden
senpman si youn se tonton
lòt la palmis

Premye pati rekèy la gen plis cham ak reyisit. Imaj yo pi byen abouti epi benefisye plis rechèch estetik. Dezyèm pati a ki ap trete yon sèten angajman pèdi nan ekla l akoz petèt yon kantite emosyon kay powèt la ki toufe l e rann kalite powèm yo bese.
1 dous – 1 cho se yon rekèy ki pote anpil pwomès pou pwodiksyon an kreyòl nan literati jounen jodiya. Powèt la pran nan kliche ki vle fè kwè kreyòl se yon lang imaje, sa ki konn fè anpil powèm rate. Se responsabilite sila fas ak lang nan ki fè tèks ka kenbe yon lanmou ak yon kalite wòdpòte epi yon ti gou souvni nan aranjman powèm yo.

Wilbert Fortuné

Le Temps Littéraire Tout afficher

Magazine d'art, de littérature et des idées

Répondre

Choisissez une méthode de connexion pour poster votre commentaire:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l'aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google

Vous commentez à l'aide de votre compte Google. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l'aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l'aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s

Ce site utilise Akismet pour réduire les indésirables. En savoir plus sur la façon dont les données de vos commentaires sont traitées.

%d blogueurs aiment cette page :